بعد از چند روز جار و جنجال امروز که اخبار را می ديدم ديدم يک نفر يک حرف حسابی زد. صائب عريقات از چهره های برجسته فلسطينی گفت بهتر است از اضافه کردن فلسطين به نقشه جهان صحبت کنيم تا حذف اسرائيل از اين نقشه.  دو سه بار هم تاکيد کرد که من از رئيس جمهور ايران می خواهم که اين مسير را بروند. گفت که ما موجوديت اسرائيل را قبول داريم و شما هم اضافه شدن دولت فلسطين را در کنار دولت اسرائيل خواهان باشيد.

بعد خبرنگار شبکه در اسرائيل پای خط آمد و صحبت از موقعيت طلايی کنونی برای اسرائيل شد. گفت اسرائيل مدتهاست می خواسته توجه جهانيان را به خطر ايران جلب کند و حالا بهترين فرصت را بدست آورده تا جهان را در مقابله با يهودستيزی متحد کند و می بينيم که کرده است.  گفت که اسرائيل خود از انجام اين کار ناتوان بود اما آقای احمدی نژاد اين کار را برايش انجام داد.

فکر کردم تندروها هميشه به نفع دشمنی که با آن می جنگند کار می کنند. نمونه جهانی اش جناب بن لادن است که از او خدمتگذار تر برای آمريکا نمی توان نشان داد. ديگر اينکه فکر کردم چه فرق فارقی است بين سياستی که پايش روی زمين است و به آن واقعا تدبير سياسی بايد گفت و سياستی که روی هواست و در رفتار و گفتار رهبران کشورهايی می بينيم که هزار دليل دارند برای اينکه حرف حساب زدن را به تاخير بيندازند!

و نهايتا از خودم پرسيدم رمز اين شعارهای تند سياسی در چيست؟ سياستمدار جماعت بالاخره شرايط دست اش هست. چه دليلی دارد که خلاف آب شنا کند؟ اينها مسائل اساسی ماست. مسائل اساسی ما در سه دهه گذشته بوده است. می شود اين نگرش ها و گرايش ها و روش ها را بی تحليل واگذاشت؟ چه می شود که ما از تندروی خسته نمی شويم؟ از اين مخالف خوانی چه گيرمان می آيد؟ يک جايی يک سودی دارد. سياست بی سود نمی شود. سودش هم حتما از ضرری که اين تندروی حاصل می کند بيشتر است.

در وب:
چنددستگی در اظهارات عقلای قوم و متوسطين ايشان و بزرگانشان، ايسنا

کنکاشی در فلسفه مخملباف و سکس

درآمد يکم: بين نوشتن و ننوشتن اين حرفها در باره مخملباف مرتب در ترديد بوده ام. گاهی فکر کرده ام که وارد نقد او نشوم و او را با دنيای روياهای اش تنها بگذارم و گاه مثل حالا که می نويسم فکر کرده ام هنرمند خود را معرض قضاوت ما می گذارد کاری می کند تا ديده شود می خواهد که او را ببينيم چرا نبايد همانطور که او را تحسين می کنيم به او صريح بگوييم که از کارش بيزاريم چرا نبايد با او تندی کنيم چرا بايد با تعارف با او حرف بزنيم؟ صحبت کردن از مخملباف برای کسی مثل من که سالها کارش را تعقيب کرده و با او در ذهن يا در گفتگو با دوستان مجادله کرده و گاه او را تحسين کرده و گاه از دست اش عصبانی شده است صحبت کردن از دوستی ناديده است که روزگاری مثال عالی رشد فردی و مظهر خلاقيت هنری نسلی بوده است که همه چيز خود را با انقلاب شروع کردند. مخملباف بی شبهه يکی از خلاق ترين و عاصی ترين هنرمندان پس از انقلاب است که همراه با خود بسياری را متحول کرده و خود به نماد تحول نسل خاصی از انقلابيون تبديل شده است.

در آمد دوم: شناخت مخملباف شناخت بسياری از ماست و بسياری از پديده های جامعه ما. او يکی از آدمهايی است که هميشه نبض اش با جامعه زده است و هوشمندانه نبض جامعه را به دست گرفته و از آن سخن گفته است. حرفهايی که می زنم تنها شناخت مخملباف نيست خودشناسی هم هست. من هر چه بيشتر در فيلم اخير او و رفتار اجتماعی او و تحولات ذهنی او دقيق می شوم بيشتر تصوير جمعی بخش های وسيعی از خودمان را در او و کار و رفتار او می بينم. زمانی کيميايی اين موقعيت را داشت. حالا مخملباف. خوب و بد کار آنها آينه خود آنها و ما، هر دو، ست. پس پيشاپيش می گويم که اگر اين سخنان زياده درشت باشد درشت نمايی بيماری های مخملباف نيست بيماری هايی است که بسياری از ما به آن گرفتاريم.

عادت ندارم يک موضوع را در چند بخش دنبال کنم و حرف را هر قدر فشرده شود هم باز ترجيح می دهم در يک نوبت بزنم. اما اين بار به من اجازه دهيد در چند نوبت به سراغ فيلم بروم. اين نمی شود که سينماگری از طراز او دست بر يک مساله بنيادين بگذارد و زار و ناکام بماند و به دو کلام نقد از او بسنده کنيم. شکافتن گره های کار و چند و چون اين زاری و ناکامی از کارهای کردنی است.

1 دنيای مخملباف دنيای پشت سرگذاشته شده ای است که او بيهوده در آن همچنان چرخ می زند. مخملباف هنرمند برجسته ای است که فيلمهای بسيار خوبی در کارنامه دارد. "عروسی خوبان"، "دستفروش"، "هنرپيشه"، "ناصرالدين شاه آکتور سينما" و حتی "سلام سينما". دو فيلم کمتر ديده شده او هم جايگاهی تاريخی در سينمای ايران و محصولات بعد از انقلاب آن دارد: "نوبت عاشقی" و "شب های زاينده رود". اما برای هر هنرمندی تکرار خود نشانه آشکار خطر است. مخملباف درست زمانی که ديگر بر تکنيک سينما مسلط شده است از چشمه جوشان ابداع بی بهره مانده است. سکس و فلسفه نشانه زوال هنر اوست. او مانند شاعری است که ديگر نمی جوشد اما با اتکا به تکنيک های زبانی در نوشتن شعر می کوشد.

فيلم مخملباف آشکارا از شوق تهی است. فيلم در باره محبت است اما پر از صنعت است. پر از تصنع است. اصلا مصنوعی است. انگار نشنيده باشد يا شنيده و فراموش کرده باشد که حافظ ما گفته است: صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت / عشق اش به روی دل در معنی فراز کرد.

مخملباف زمانی سرشار از شور و کشف و تندی و صراحت و خلاقيت بود. يک سينماگر طبيعی بود مثل ماهی در آب خود. "بايسيکل ران" اش را بگيريم يا "هنرپيشه" را يا شاهکارش "ناصرالدين شاه آکتور سينما" را. و چون سخن از عشق است بهتر از همه "نوبت عاشقی" را. بر سر مخملباف چه آمده است؟ يا او با خود چه کرده است که از ميان شاهزادگان هنر به ميان گدايان گيشه و قرارداد و رساندن به اين و آن جشنواره و از اين دست بهانه های پوچ هنرکش افتاده است؟  

سعيد حنايی کاشانی در تازه ترين يادداشت خود در فل سفه مشکلی را طرح کرده است که به نظرم از نيمه راه مطرح شده است. او از قدرت طرح مساله حرف می زند و توان "ارائه ی تحقيق يا دادن «تز» (پيشنهاد يک قضيه) در دانشگاهها". می گويم از نيمه راه زيرا مساله اصلی از مدرسه شروع می شود. اگر کسی در مدرسه نياموخت چگونه مساله شناسی کند و برای مساله راه حل بيابد طبيعی است که در دانشگاه هم پای استدلال اش چوبين خواهد بود.

در وضع فعلی مدرسه های ما تقريبا می شود گفت که به محل نگهداری بچه ها و نوجوانان تبديل شده اند در زمانی که والدين به سر کار می روند و از کار بر می گردند. به زبان ديگر، می توان گفت که در مدرسه ما کسی چيزی نمی آموزد. اگر پذيرش اين حرف برايتان دشوار باشد خوب است به تجربه خود نگاه کنيد و از خود بپرسيد چه چيزی از مدرسه آموخته ايد؟ مثلا آيا از مدرسه می شود ادبيات فارسی آموخت؟ کسی آموخته است؟ آيا مدرسه ما به ما شيوه نگارش بقاعده را می آموزد؟ آيا مدرسه های ما بعد از چند سال آموزش انگليسی ما را قادر می کنند که از يک متن ساده بيرون مدرسه سر در آوريم يا نيازهای اوليه خود را به زبان انگليسی برآورده کنيم؟ با همه تلاش سه دهه گذشته که بچه های ما عربی ياد بگيرند کسی از مدرسه های ما عربی آموخته است؟ اگر وضع زبان آموزی ما چنين است وضع علوم دقيق و علوم اجتماعی و انسانی که بايد از پيش روشن باشد.

فراموش نکنيم که ما از استثناها صحبت نمی کنيم. آموزش مساله ای همگانی است و قرار است برای متوسط هوشی دانش آموزان مفيد باشد. عقب افتاده های ذهنی يا تيزهوشان در بحث عمومی بايد کنار گذاشته شوند.

به نظرم هنوز مهمترين کار مدرسه را معلمهای دبستان انجام می دهند چون به ما می آموزند که بنويسيم و بخوانيم و چهار عمل اصلی را انجام دهيم. اما همين معلمها به ما نمی آموزند که به دور و بر خود دقيق شويم و از مسائل ساده پيرامون سر در آوريم و برای آنها راه حل پيدا کنيم. معلمهای دوره های بعد هم هر قدر باوجدان باشند اما تکيه اصلی شان بر محفوظات است. بچه های خوب ما هم کسانی هستند که حافظه های سرشارتری دارند و خوب امتحان پس می دهند اما پيداست که اين به معنای "يادگيری" نيست. يادگيری به ما قدرت حل مساله می دهد زيرا به ما قدرت تشخيص مساله می دهد.

مهدی خلجی بدرستی می گويد که جامعه تا وقتی نهادهای مدرن نداشته باشد هر قدر هم افراد مدرن در آن بسيار شود مدرن نخواهد شد. من فکر می کنم اين همان فرديت بيچاره ايرانی است. بيچاره از اين باب که هر قدر مدرن هم می شود جامعه اش رنگ تازه نمی گيرد.

 اما نکته های ديگری هم هست. مثلا اينکه آيا فرد مدرن چگونه می تواند در يک جامعه سنتی مدرن شده باشد؟ و در کدام مرحله از مراحل اين مدرنيت به نهادسازی می رسد يا بايد برسد يا ممکن است برسد؟

اين روزها سخت مشغول تاملاتی در باب سرشت و سرنوشت زن بدکاره در فرهنگ ايرانی ام. پرسش آغازين من اين بود که اگر زن آزاد و به فرديت رسيده بخواهد پايه ای در فرهنگ خود برای تفسير موقعيت خويش پيدا کند به کدام الگو دست می يازد؟ اصلا الگويی هست؟ اين از سوی فرد. از سوی جماعت اما چرا چنين زنی معمولا به بدنامی و بدکارگی موصوف می شود. يا در صورتهای ملايمترش به اغواگری. نمونه برجسته اش رفتار / گفتار حکمرانان با زنانی است که ايشان را بدحجاب می خوانند. نمی گويم که هر زنی که حجاب سنتی ندارد لزوما به فرديت رسيده است اما بسياری از زنانی که به فرديت رسيده اند معمولا در برابر سنت های تحميلی خاصه اگر حکومتی و دستوری باشد تحملی ندارند و به هر نحوی از آن تن می زنند. چرا اين زنان اغواگر خوانده می شوند؟

به نظرم مساله ريشه دارتر از اين سه دهه اخير است. در ادبيات معاصر ايران يک نمونه عالی در کاراکتريزه کردن زن، بوف کور صادق هدايت است. اين کشف من نيست که در بوف کور زن دو چهره شاخص دارد: معشوقه و پتياره. در عين حال، اين دو چهره زن بازتابی از يک انديشه کهن در ايران است. صادق هدايت خواسته يا ناخواسته مفهوم معشوق آرمانی ادب و فرهنگ فارسی را ادامه داده است. پتياره هم صورت ديگری از زن مکار است در ادب فارسی. مکر چنين زنی هم البته بيشتر جنبه جنسی دارد چنانکه در کليله و دمنه هست. او فريبکار است. اغواگر است.

اسطوره هايی در باره عامه و رابطه اش با وبلاگ

يادداشت پارسا صائبی در پارسانوشت نمونه تازه ای از نوعی مغالطه قديمی است در باره وبلاگستان. من در يادداشت پيشين هم کوشيدم اين نکته را کمی تا قسمتی روشن کنم که نبايد تصور کرد مردم يک کل واحدند. تمام گزاره هايی که بر اين تصور شکل می گيرد قابل تصديق نيست. در اينجا سعی می کنم توضيح دهم که چرا آنچه در وبلاگستان می گذرد مهم و بر خلاف نظر اين دوستان قابل اعتناست.  

پارسا که بتازگی ايران رفته است می نويسد: "وبلاگ‌شهر کاملاً دغدغه هاى ديگرى دارد و به کل از جامعه دور افتاده و روز به روز فاصله آن با واقعيات جامعه ايران بيشتر مى شود."

به نظرم اين نوع عموميت بخشيدن ها اصلا دارای معنا نيست. وبلاگ شهر/وبلاگستان هم يک کل واحد نيست که بتوان در باره "همه" آن قضاوت واحدی کرد.

به نظر او، "وبلاگها درگير مسائلى هستند که به هيچ وجه بازتابى از مسائلى که در بطن جامعه مى گذرند، نيست. مضافاً بر اينکه حجم عظيم وقت و انرژى وبلاگ شهر صرف چالش ها و جدال هاى خود ساخته، درونى و مجازى مى گردد. منکر اين نيستم که خيلى از بحث ها مفيد و سازنده هستند. اما مساله اين است که وبلاگ شهر به يک محيط بسته و ايزوله تبديل شده است که خودش به خودش خوراک فکرى مى‌دهد و خودش معما ميسازد و با بحث و تکاپوى فراوان آن را حل مى کند يا سعى مى کند آن را حل کند و بعد هورا مى‌کشد."

به نظر من، مسائل وبلاگ ها نيز "بخشی" از "مسائل بطن جامعه" است. ما هنوز از آغاز گسترش وبلاگستان زياد دور نشده ايم. در آن موقع بسياری بحث می کردند که ورود وبلاگ نويسان به عرصه عمومی باعث می شود مسائل اجتماعی ما شناخته تر شود و از زبان کسانی که درگير آن مشکلات هستند شنيده شود. در اين فاصله کوتاه چه اتفاقی افتاده که پارسا به اين نتيجه رسيده اين جماعت انبوه ديگر مساله ای از مسائل جامعه را بيان نمی کنند؟ يا آنچه بيان می کنند ارزش اجتماعی ندارد؟ 

پارسا می نويسد: "وبلاگستان از مدتها پيش با بحران مخاطب دست به گريبان بود، چند ماهى است که (خصوصاً بعد از شوک انتخابات) اين مساله به شدت تشديد و حاد شده است. البته بعضى از دوستان وبلاگنويس واقعيات را نمى خواهند قبول کنند و هنوز به دنبال تغيير لحن نوشتارى و يافتن راههاى ديگرى براى جذب مخاطب هستند. خيلى ها هنوز براى خود رسالتى قائل هستند. اما واقعيت اين است که وبلاگ‌شهر چندان مخاطبى خارج از خود ندارد و به يک مجموعه تقريباً به طور کامل ايزوله و بسته تبديل شده است."

من خيلی ساده و سرراست بگويم که بحران مخاطب يک مساله دايمی رسانه است و به هيچ وجه به وبلاگ محدود نمی شود. تمام رسانه ها از روزنامه شرق گرفته تا فيلمهای هاليوود، از گاردين گرفته تا آساهی، از وبلاگ گرفته تا منبر، از تلويزيون جمهوری گرفته تا کانال ديسکاوری به طور دايمی درگير اين بحران اند. همه انواع رسانه ها در واقع تاريخ شان يعنی تاريخ بحرانهايی که در برابر مخاطب از سر گذرانده اند و تغييراتی که اين مخاطب در آنها ايجاد کرده است.

در نقد مباحث وبلاگستان گاه اين انتقاد برجسته می شود که اين حرفها – مثلا بحث از بکارت- حرف و درد مردم نيست و بنابرين ارزش طرح ندارد. امشب که ديدم مسعود برجيان هم از همين زاويه مباحث اخير در باره بکارت را نقد کرده فکر کردم خوب است به طرح اين سوال بپردازم که واقعا کدام مسائل ارزش طرح دارند؟

من برای مسعود در کامنتی نوشتم: "يکی از چيزهايی که نظر شخص مرا به خود جلب می کند دلمشغولی های اجتماعی مردم است. نمی گويم مساله بکارت مساله عمومی است يا نيست. اما همين که به اندازه کافی مساله است به نظرم پرداختن به آن را توجيه می کند. اگر قرار به شماردن مسائل عمومی باشد بکارت حتما يکی از آنهاست و اين مساله ای است که دير يا زود زنان و مردان ما بايد برايش جوابی درخور و رفتاری در خور بيابند. به نظرم نمی توان پرداختن به هر مساله ای را با اين معيار سنجيد که آيا مساله درصد بالايی از مردم هست يا نيست. فرض کن ما اگر بخواهيم در باره انشانويسی و آموزش آن حرف بزنيم مساله چند درصد از مردم است؟ اگر بخواهيم در باره خبرنويسی برای روزنامه نگاران جوان يا شيوه درست دوربين-دست-گرفتن را برای علاقه مندان تازه کار عکاسی بنويسيم مساله چند درصد مردم است؟ مساله بکارت هم به همين اندازه در خور رسيدگی است چون مساله گروههايی از دختران و پسران هست."

معيار نياز مردم معياری بسيار مبهم است و بسيار کلی؛ و قابل اندازه گيری هم نيست. البته هر نويسنده اجتماعی ( از کاربرد اصطلاح روشنفکر عمدا تن می زنم) که می نويسد برای هدف قرار دادن نيازی از مردم می نويسد اما نياز مردم چيست؟ به نظرم جواب اين سوال کاملا بستگی دارد که در کجا ايستاده باشيم و از کدام نيازها با خبر باشيم و تا چه حد آمادگی پاسخ به آن را داشته باشيم. "همه" نيازهای مردم "همه" آن چيزی نيست که ما فکر می کنيم و يا آماده ايم تا آن را طرح کنيم. هر کدام از آنها که می نويسند -که با توجه به شمار روزنامه ها و سايتها و وبلاگ ها و مجله ها و مقاله ها و سخنرانی ها و کنفرانس ها و ديگر انواع منبرها و تريبون ها شمار قابل توجهی هستند- به "بخشی" از نيازها توجه دارند. اين اصل تنوع نيازها ست. از مادری که می خواهد بداند چگونه اولين فرزندش را تغذيه کند تا معلمی که می خواهد بداند چگونه می توان واژگان دانش آموز را گسترش داد. از دختری که می خواهد بداند چگونه بايد از امنيت شخصی خود در خيابان دفاع کند تا دانشجويی که نمی داند آيا سکه گلدکوئيست را بخرد يا نخرد. يکی مشکل فلسفی دارد يکی مشکل روانشناختی دارد يکی هم اولين و بزرگترين مساله اش برخورد معقول و ناويرانگر با نيازهای جنسی خويش است. ...     

 1 من از پرسش لذت می برم. آموخته ام که پرسش آغاز هستی آدمی بوده است. همان قصه آدم و حوا را منظور دارم. چرا کردن و چون گفتن آدمی را حيثيت انسانی بخشيده است. پرسش از سر دانايی هم البته لذت بيشتری دارد. يعنی پرسش کسی که از جهل بسيط بر نمی آيد بلکه از دانش مقابله گر و چالش جو بر می خيزد. پرسش سعيد از نسبت بت شکنی و شالوده شکنی چنين پرسشی است و می سزد که پاسخ به آن پاسخی متقابلا چالشگر باشد. گرچه اصولا پاسخ به پرسش های چالشی همواره چالشی در پاسخ را نيز می طلبد. اگر نقطه عزيمت نخستين چالش برای پاسخ دهنده با وزن کردن پرسش همراه باشد عجب نيست.  اينکه سعيد گله مند است که چرا پرسش او در بحثی قديمی تر را با پرسش جواب داده ام جای عجب دارد. روش پاسخ دهی خالی از  حمله به نقاط ضعف پرسش نيست. زيرا پرسشی که بد طرح می شود پاسخی ندارد جز نشان دادن نادرستی شيوه طرح آن. بستر هر نوع تفاهم احتمالی از اين راه فراهم می شود.

2 اهميت پرسش سعيد نه صرفا به خاطر اصل پرسش است که به خاطر موقعيت پرسنده هم هست. اينجا من قال به اندازه ما قال اعتبار دارد و محل اعتناست. سعيد اهل حرفه است يا به قولی ديگر اهل بخيه. اما همين حرفه ای بودن سعيد بخشی از مشکل است. حرفه ای بودن او به عنوان مدرس فلسفه که من برايش بسيار احترام قائل ام به او خصلتی پيوريتن بخشيده است. از نظر پيوريتن ها معانی رويهمرفته ثابت اند. ثابت اند زيرا اگر نمی بودند نمی توانستند موضوع درس و بحث قرار گيرند. من اصلا پيوريتن نيستم. بخش مهمی از محل نزاع در همين جا تحرير می شود. 

حذف بکارت روابط دو جنس را دگرگون می کند

قصد نداشتم در بحث بکارت در وبلاگستان وارد شوم گرچه ارزش وارد شدن به چنين بحثی را انکار نمی کنم. اما مثل هر مساله ديگری بايد در آن به زاويه ديد خودم می رسيدم. نوشته اخير نيک آهنگ کوثر که زياد مرا به خود مشغول کرد از اين بابت کمکی بود تا من به آنچه کمی بيشتر بايد برجسته شود برسم و به سهم خود نکته ای به اين بحث حساس بيفزايم.

باز شدن بحث بکارت يکی از ملموس ترين و انضمامی ترين مسائل زنان را به صحنه گفتگوی اجتماعی آورده است. گرچه دامنه اين گفتگو حاليا عمدتا به رسانه های اينترتی محدود است اما به اندازه کافی کاشف از واقعيت های در جريان زير پوست فرهنگ و جامعه هست. 

تجربه های قبل از ازدواج ظاهرا بحث تازه ای نيست. زيرا از قديم در تاريخ و ادبيات می توان اسنادی يافت که از رابطه  جنسی گروههايی از دختران پيش از ازدواج حکايت دارد. اما آنچه جديد است ايستادگی نهاناشکار در برابر سنت بسيار مقاومی است که از دختران برای ازدواج بکارت را طلب می کند. اين موضوع گرچه تا حد حفظ پرده ای طبيعی از سوی عروس برای داماد تقليل داده شده ولی واقعيت اين است که با مفاهيم ضمنی بسياری از نظر نقش زن در خانواده همراه است.

بکارت در واقع يکی از محوری ترين شناسه های دختران در سنت است و به همين نسبت حذف آن يا گرايش به حذف آن به معنای تغييری اساسی در شناسه های زن و مناسبات دو جنس است به صورتی که تا امروز می شناخته ايم. به نظرم يکی از دلايل  آشفتگی در اين بحث و هم در عمل اجتماعی دختران در اين زمينه، دقيقا به همين خاطر است که ملازمات حذف بکارت کمتر در نظر گرفته می شود. بخشی از اين مسير البته به طبع و به غريزه و بنا به يک جريان عمومی دست کم در ميان گروههايی از  جامعه و بدون آگاهی متناسب پيموده می شود اما نمی توان تمام اين مسير را بدون توجه به آگاهی های نظری و توصيه های عملی همراه با آن طی کرد.

روشنفکری، تعطيل نقد و آقاسالاری

خواندن نقد روشنفکران از روشنفکران يکی از بهترين و لذت بخش ترين خواندنی هاست! زمانی آل احمد در خدمت و خيانت روشنفکران می نوشت و زمانی ديگر شريعتی به نقد گرايش های تقليدی روشنفکران می پرداخت. اين سنت اگر چه در هجوم انقلاب توده گرا به روشنفکران مدت زيادی به محاق رفت اما دوره خاتمی بار ديگر آن را احيا کرد. امروز کسی مثل اکبر گنجی را داريم که بنيادهای باور بسياری از روشنفکران دينی را – به عنوان مهمترين و تاثيرگذارترين جريان روشنفکری سه دهه اخير – جانانه نقد می کند. در  يکی دو سال اخير نيز بازار نقد آرای خود او و حجاريان و سروش گرم شده است. و حال دايره نقد دارد باز می شود و به سنتی دامن گستر تبديل می شود.

روشنفکر در يک معنا کسی است که از نقد کردن باز نمی ايستد، بت پرست و بت ساز نيست. به تعبير شريعتی و با الهام از سنت ابراهيمی بت شکن و به تعبير دريدايی شالوده شکن است.

من سالهاست که می انديشم و بعينه می بينم که هر ناسازی که به اندام اجتماعی ما می افتد از شعر و ادب معوج تا نظريه پردازی های کوژ و کژ همه از نبود محافل نقد است و در کام ماندن شمشير زبان روشن و منطق طلب. هيچ چيز گواراتر از تلخی نقد نيست. اين است که درمان می کند. زنده شدن نقد است که روشنفکری را زنده نگه می دارد.

و بزرگترين هنر روشنفکر نقد روشنفکران است. روشنفکر برای نقد ديگران ساخته نشده است. روشنفکر نخستين وظيفه اش نقد خود است چون يک حرفه دايمی و يک گفتگوی پرچالش و حيات بخش و نيز نقد کسانی است که تحت لوای روشنفکری از نقد فراتر می نشينند. چنين روشنفکری استبدادزده است و حتی اگر غيرمذهبی باشد هنوز از سنت آخوندی که تاريخا از آن برآمده جدا نشده است. من روشنفکر نقدگريز را آخوند رعيت پرور می بينم و آخوند نقاد و صريح اللهجه ای مانند عبدالله نوری را گل سرسبد روشنفکری.