مجله ماهانه و معتبر پراسپکت Prospect که از معدود مجلات روشنفکرانه بريتانيا در حوزه مسائل عمومی است در شماره جولای که مجله صد ماهه شده به ابتکار جالبی دست زده و از ميان يک ليست ابتدايی بيش از 400 نفره به انتخاب 100 روشنفکر برتر در اين امپراتوری سابقا کبير پرداخته است.

چند نکته عبرت آموز در اين فهرست ابتکاری هست. نخست معيار مجله برای روشنفکر بودن است: اول آنکه فرد برگزيده بايد در  يک حوزه از تلاش های فرهنگی يا روشنفکرانه دارای برجستگی باشد. دوم آنکه توانايی برقراری ارتباط با مخاطبان عمومی را از راه نوشتار يا گفتار داشته باشد. از آنجا که تعيين برتری در يک حوزه موضوع ملموسی نيست برای ملموس کردن آن اين معيار هم برای تشخيص برجستگی به کار گرفته شده که سهم فرد در آن حوزه دارای اصالت انديشگی باشد و تلاش های او شاخه مهمی از فرهنگ بريتانيا را نمايندگی کرده يا بازانديشيده باشد.

گردانندگان پراسپکت با تکيه بر نقش اجتماعی روشنفکران می گويند فهرست آنها لزوما زيرک ترين و دقيق ترين روشنفکران را در بر نمی گيرد بلکه  به کسانی اهميت می دهد  که بين نقش روشنفکرانه و نقش اجتماعی خود توازنی برقرار کرده اند. برای همين آنها مثلا مشاوران هوشمند سياسی را از فهرست خود کنار گذاشته اند زيرا آنها را برخوردار از زيست اجتماعی کامل نمی دانند. 

دومين نکته ای که از اين فهرست 100 نفره گفتنی است تنوع اين افراد است و تغيير در نقش های اجتماعی روشنفکران. آنها خود در توصيف اين تغييرات می گويند: فيلسوفان و سياستمداران جای خود را به مورخان و دانشوران حوزه عمومی داده اند. چهره های عالم فيلم و سينما هم کمتر ديده می شوند.

با نگاهی به فهرست می شود بسرعت دريافت که عرصه روشنفکرانه هنوز هم عرصه ای مردانه است. زنان جز اندک شمار در اين فهرست جايی ندارند. از مقامات دولتی تنها يکی در اين فهرست هست و آن گوردون براون مغز متفکر اقتصادی کابينه است. از رسانه مهم و سراسری کشور يعنی بی بی سی همان يکی هم نيست. ملوين بره گ هست اما او نويسنده هم هست. از اينهمه توليد کنندگان برنامه و گزارش کسی نيست. در واقع از عالم رسانه های مدرن تنها نام مدير يکی از تلويزيونهای چندگانه کشور  ديده می شود. داستان نويس و نمايشنامه نويس و منتقد ادبی هنوز کم نيست. فيلسوفان هم در کنار مورخان جايی برای خود دارند. کسی به عنوان روزنامه نگار معرفی نشده گرچه بسياری از افراد اين فهرست برای روزنامه ها می نويسند. با اين حال دو نفر به عنوان ستون نويس اقتصادی روزنامه های تايمز و فايننشال تايمز در فهرست آمده اند.

برخی نامها که بايد برای ايرانی ها هم آشنا باشد: طارق علی، مارتين اميس، تری ايگلتون، آنتونی گيدنز، فرد هاليدی، شيموس هينی و البته سلمان رشدی.

برای من جالب است که بدانم اگر مجله ای در ايران می خواست فهرست مشابهی از روشنفکران ايرانی عرضه کند چه معيارهايی می داشت و چه کسانی را برمی گزيد. من عجالتا بر اساس همان معيار پراسپکت می توانم اين نامها را فهرست کنم: داريوش آشوری، آيدين آغداشلو، احمدرضا احمدی، عماد الدين باقی، سيمين بهبهانی، بهرام بيضايی، محمود دولت آبادی، محمد ستاری فر، عبدالکريم سروش، شهلا شرکت، محمد رضا شفيعی کدکنی، ماشاء الله شمس الواعظين،محمد قوچانی،  غلامحسين کرباسچی، هوشنگ گلشيری ( گرچه فهرست بايد به افراد زنده بپردازد)، محسن مخملباف، اکبر گنجی، عبدالله نوری، ... فعلا بيش از اين به اين فهرست نمی پردازم تا بعد که فرصت و فراغتی پيدا شود و بحث را بگسترانم. و  هم بپرسم که چرا ما ايرانی ها چنين فهرست هايی نداريم؟

و می توانم با کمی بدجنسی نامهای بسياری از مدعيان روشنفکری را از چنان فهرستی کنار بگذارم از جمله بسياری از مترجمان و مدعيان فلسفه های پست مدرن را!